html10.3 Eldre - Utgreiing og behandling av bipolare lidingar - retningslinjer (6K)
Nevrodegenerative neurodegenerative neurodegenerativ nevrodegenerativ
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>10.3 Eldre - Utgreiing og behandling av bipolare lidingar - retningslinjerhttps://www.helsebiblioteket.no/retningslinjer/bipolare-lidingar/s%C3%A6rskilte-pasientgrupper/eldreRetningslinjerNorsk10.4 # Tilrådingar for behandling av eldre Behandling av bipolare lidingar hos eldre bør følgje tilrådingane som gjeld for yngre vaksne med naudsynte tilpassingar på grunnlag av klinisk skjønn og kjenskap til pasienten I akuttbehandling av maniske episodar tilrår ein antipsykotiske middel som olanzapin, risperidon, quetiapin eller haloperidol Hos eldre kan ein prøve lågdosert vedlikehaldsbehandling med litium (0,4 – 0,7 mmol/liter) Ved bipolar depresjon hjå eldre taler klinisk erfaring for at antidepressiv, lamotrigin og quetiapin er effektive Førekomsten av bipolare lidingar type I hjå eldre er truleg mellom 0,1 % og 0,4 % (386). Ein trur at lidinga er underdiagnostisert og underbehandla hjå eldre (381). Det finst haldepunkt (387) for at førekomsten av bipolare lidingar type I minkar med alderen, men likevel står dei i internasjonale studiar for 5–19 % av innleggingane på alderspsykiatriske einingar (388). Vi har ingen tal for Noreg. Grunnlaget for kunnskapsbaserte val manglar i stor grad for eldre med bipolare lidingar type I (389). Det er ikkje gjort nokon kontrollerte studiar ved bipolare lidingar type II hjå eldre. Behandlingsstrategiane må derfor først og fremst støtte seg på faglege retningslinjer som gjeld for vaksne, og på klinisk skjønn og erfaring. På klinisk grunnlag kan ein dele bipolare lidingar hjå eldre inn i tre grupper: pasientar med bipolar liding frå tidlegare i livet som blir eldre pasientar med nyoppstått primær bipolar liding i alderdomen pasientar med nyoppstått bipolar liding sekundært til somatisk sjukdom, særleg i sentralnervesystemet Dei differensialdiagnostiske utfordringane kjem i hovudsak av at bipolar symptomatologi kan minne om andre alderspsykiatriske tilstandar. Dette gjeld spesielt dei nevrodegenerative lidingane. Førekomsten av kognitiv svikt er høgare hjå eldre med bipolar liding (390), men det er uklart om dette er ein effekt av ei langvarig psykisk liding i seg sjølv eller at bipolar liding aukar faren for demens. Depressive symptom kan feiltolkast som passivitetssymptom ved demens av Alzheimers type eller vaskulær demens. Maniske eller hypomane symptom kan feiltolkast som frontotemporal dysfunksjon som ved frontotemporal demens, Alzheimers eller vaskulær demens. Det sykliske forløpet kan feiltolkast som residiverande delir eller demens med Lewy-lekamer. Det er grunn til å tru at samtidige angstlidingar kan komplisere behandlinga og prognosen. Behandling av bipolare lidingar hjå eldre vil i hovudsak følgje tilrådingane som står andre stader i desse retningslinjene. Akutte episodar I akuttbehandlinga av maniske episodar tilrår ein nyare antipsykotiske middel, som olanzapin, risperidon og quetiapin, eller det konvensjonelle antipsykotiske middelet haloperidol. Klinisk erfaring tilseier at eldre toler desse midla betre enn valproat, karbamazepin og litium. Kunnskapsgrunnlaget for behandling av bipolar depresjon er dårlegare, men det er grunn til å tru at antidepressiv, lamotrigin og quetiapin er effektive (391), også hjå eldre. Ein bør vere forsiktig med å bruke quetiapin hjå eldre på grunn av postural hypotensjon, som er ein forholdsvis vanleg biverknad hjå eldre (392–394). Det kan vere gunstig å langsamt trappe opp dosen. Elektrokonvulsiv terapi (ECT) er dokumentert effektivt ved både maniske episodar og alvorlege depresjonar. Kortvarig bruk av benzodiazepin eller andre hypnotika kan vere nyttig for å sikre at pasienten søv godt. Vedlikehaldsbehandling Psykologiske behandlingar har dokumentert effekt i vedlikehaldsbehandling av bipolare lidingar (395). Det er god grunn til å tilrå slike tiltak i kombinasjon med medikamentell vedlikehaldsbehandling også for eldre. Den kliniske effekten av medikamentell behandling ser ut til å vere om lag som hjå yngre, men doseringa og biverknader kan vere ei utfordring (388). Som tilbakefallsførebyggjande vedlikehaldsbehandling bør ein prøve litium hjå eldre med bipolar liding type I dersom det er forsvarleg med omsyn til anna medikasjon og den somatiske tilstanden til pasienten (først og fremst nyrefunksjonen). Klinikaren har ansvaret for å følgje opp nefrologiske og nevrologiske effektar og stoffskifteeffektar av behandlinga. Kasuistikkar tyder på at eldre kan bruke lågare serumkonsentrasjonar enn yngre vaksne (396), men ein manglar nye og store studiar. Det er likevel god grunn til å prøve lågdosert vedlikehaldsbehandling med litium, fordi det reduserer faren for toksiske effektar. Den kliniske erfaringa tilseier at eldre kan få symptom på toksisitet på lågare serumkonsentrasjonar enn yngre vaksne, men det manglar dokumentasjon for dette. Litiumbehandling hjå eldre bør vere eit samarbeidsprosjekt mellom spesialist-og kommunehelsetenesta. Fastlegen, og andre som følgjer opp pasienten i kommunen, bør følgje godt med på tilstandar som endrar væskebalansen. Det kan for eksempel vere akutte gastroenterittar, febersjukdomar eller lange varmeperiodar. Dersom ein mistenkjer at serum-litium stig utover det som er tilrådd, bør ein kontrollere serumkonsentrasjonen, nyrefunksjonen og elektrolyttar hyppig og eventuelt justere dosen. Litium kan interagere med andre medikament som er i vanleg bruk mellom eldre. Dette gjeld spesielt ACE-hemmarar, tiaziddiuretika (men ikkje loopdiuretika) og ikkje-steroide antiinflammatoriske legemiddel (NSAID), som alle kan redusere utskillinga av litium. Dersom slike medikament blir introdusert for pasientar, eller dersom litium blir introdusert for pasientar som brukar slike medikament, bør ein kontrollere serum-litium hyppigare. I litteraturen har ein trekt fram ulike nevrologiske biverknader når ein kombinerer litium og SSRI, karbamazepin eller større dosar antipsykotiske middel (spesielt haloperidol). Pasientar som har hatt ei bipolar liding type I, og som har blitt stabiliserte med litium, kan i dei eldre åra oppleve labilitet på grunn av aldersfysiologisk intoleranse for medikamentet. Alternativa kan då vere valproat eller quetiapin (397;398).